Τι είναι οι δρόμοι

Ως τώρα δουλέψαμε με δύο κλίμακες, τη μείζονα και την ελάσσονα, τις βάσεις της δυτικής μουσικής. Η ελληνική μουσική όμως χρησιμοποιεί πολλές ακόμη κλίμακες. Αυτές συνηθίζεται να τις λέμε δρόμους, και είναι η καρδιά του λαϊκού τραγουδιού.

01Τι είναι ένας δρόμος

Όπως ακριβώς η μείζονα και η ελάσσονα, έτσι κι ένας δρόμος είναι ένα μοτίβο/σειρά διαστημάτων που του δίνει το χαρακτηριστικό του άκουσμα. Αν ξεκινήσεις το ίδιο μοτίβο από διαφορετική νότα, αλλάζει το ύψος αλλά μένει ο χαρακτήρας.

Τρία παραδείγματα

Ντο ματζόρε (η μείζονα που ήδη ξέρεις)

Ντο χιτζάζ

Ρε χιτζάζ (άλλη τονική, ίδιο μοτίβο)

02Από πού προκύπτουν τα ονόματα

Οι ρίζες των δρόμων είναι βαθιές. Στην αρχή υπήρχε το σύστημα των τρόπων που ξεκινά από την αρχαία ελληνική μουσική θεωρία, ύστερα πέρασε στους ήχους της βυζαντινής εκκλησιαστικής μουσικής, και μέσα από αιώνες συνύπαρξης με την οθωμανική μουσική φτάνει ως τη λαϊκή μας παράδοση.

Σχετικά με τα ονόματα των δρόμων, τα περισσότερα είναι ίδια με αυτά των αντίστοιχων μακάμ, με αραβική ή περσική ρίζα, που έφτασαν σε εμάς μέσω της οθωμανικής μουσικής, στην Πόλη και τη Μικρά Ασία (π.χ. Ουσάκ, Χιτζάζ, Ραστ, Χουζάμ). Άλλοι δρόμοι πήραν τα ονόματα της κλασικής δυτικής μουσικής (Μείζονα ή Ματζόρε, Ελάσσονα ή Μινόρε), και άλλοι ονόματα από ελληνικούς τόπους ή τραγούδια (π.χ. Πειραιώτικος, Ταμπαχανιώτικος).

Οι δρόμοι σχετίζονται με τα μακάμ, αλλά δεν ταυτίζονται μαζί τους. Τα μακάμ είναι πολύ περισσότερα και δεν αντιστοιχούν ένα προς ένα με τους δρόμους που έχουν το ίδιο όνομα.

03Γιατί υπάρχουν διχογνωμίες

Γύρω από τους δρόμους υπάρχει μεγάλη συζήτηση, για δύο κυρίως λόγους.

Πρώτον, δεν υπάρχει ένα ενιαίο, επίσημο θεωρητικό πλαίσιο. Οι δρόμοι πέρασαν από γενιά σε γενιά, από στόμα σε στόμα, και ο κάθε μουσικός τους κατέγραψε λίγο διαφορετικά. Έτσι θα βρεις τον ίδιο δρόμο με διαφορετικό όνομα, ή το ίδιο όνομα για ελαφρώς διαφορετικές νότες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ότι, κατά τη διάρκεια της έρευνας που έγινε για το kalabortzis.com, τα συγγράμματα 8 διαφορετικών καταξιωμένων μουσικών είχαν όλα διαφορές μεταξύ τους.

Δεύτερον, και πιο σημαντικό είναι ότι τα μουσικά συστήματα από τα οποία προέρχονται οι δρόμοι, οι αρχαίοι τρόποι, οι βυζαντινοί ήχοι και τα μακάμ της ανατολής, χρησιμοποιούν διαστήματα μικρότερα από το ημιτόνιο, τα μόρια, και αποδίδονται με τη φωνή ή με όργανα χωρίς τάστα, όπως το ούτι και το βιολί. Το μπουζούκι όμως έχει τάστα και παίζει μόνο σταθερές νότες, με μικρότερο διάστημα το ημιτόνιο (ο όρος γι' αυτό είναι «συγκερασμένο» όργανο). Όταν λοιπόν ένα μακάμ περάσει στο μπουζούκι, στρογγυλεύεται στις πιο κοντινές σταθερές νότες. Γι' αυτό ο δρόμος και το μακάμ με το ίδιο όνομα ακούγονται συγγενικά, αλλά δεν είναι ακριβώς ίδια.

04Πώς τους βλέπουμε εδώ

Στο Kalabortzis αντιμετωπίζουμε τους δρόμους όπως ταιριάζει στο μπουζούκι και σε κάθε συγκερασμένο όργανο, δηλαδή σαν σταθερές κλίμακες, με μικρότερο δυνατό διάστημα το ημιτόνιο. Δεν εξετάζουμε τα μόρια και τη μελωδική συμπεριφορά των αρχαίων τρόπων, των βυζαντινών ήχων και των μακάμ.

Για τα ονόματα κρατάμε τα πιο κοινά, αυτά που θα ακούσεις και θα συναντήσεις πιο συχνά. Κάποιες πηγές χρησιμοποιούν άλλα ονόματα ή λίγο διαφορετικές νότες, και αυτό είναι φυσιολογικό, όπως εξηγήθηκε παραπάνω. Στην πράξη, αυτό που μετράει δεν είναι να κερδίσεις τη συζήτηση για το «σωστό» όνομα, αλλά να ξέρεις τι παίζεις και πώς ακούγεται. Αν θες να εμβαθύνεις στη θεωρητική και ιστορική συζήτηση, υπάρχουν πολλές πηγές που την καλύπτουν αναλυτικά.