Το πεντάγραμμο και τα κλειδιά

Η μουσική γραφή υπάρχει για να μπορείς να βάλεις τη μουσική πάνω στο χαρτί και να τη διαβάσει είτε κάποιος άλλος είτε εσύ ο ίδιος όποτε χρειαστεί. Για να γίνει αυτό, η παρτιτούρα χρειάζεται να σου πει τρία πράγματα: ποια νότα παίζεις, πόσο κρατάει, και πού βρίσκεσαι μέσα στο κομμάτι. Τη διάρκεια και τη θέση τις καθορίζουν οι ρυθμικές αξίες και τα μέτρα. Την ταυτότητα της νότας, αυτό το «ποια νότα», την καθορίζουν το πεντάγραμμο και το κλειδί μαζί.

01Το πεντάγραμμο

Το πεντάγραμμο αποτελείται από πέντε οριζόντιες γραμμές και τέσσερα διαστήματα ανάμεσά τους. Εκεί τοποθετούνται οι νότες: άλλες πάνω σε μία γραμμή, άλλες μέσα σε ένα διάστημα.

Από μόνο του όμως, το πεντάγραμμο δε σου δίνει όλη την πληροφορία. Αν δεις για παράδειγμα μια νότα στη μεσαία γραμμή, δεν μπορείς να ξέρεις ποια νότα είναι αυτή. Είναι Ντο; Σι; Σολ;

02Τι είναι το κλειδί

Το κλειδί λύνει αυτό ακριβώς το πρόβλημα. Μπαίνει στην αρχή του πενταγράμμου, δείχνει μία συγκεκριμένη γραμμή, και λέει «σε αυτή τη γραμμή βρίσκεται αυτή η νότα». Όλες οι άλλες νότες προκύπτουν αυτόματα, ακολουθώντας τη σειρά του αλφαβήτου της μουσικής (Ντο, Ρε, Μι, Φα, Σολ, Λα, Σι).

Κάθε κλειδί παίρνει το όνομά του από τη νότα που «κλειδώνει».

03Οι βοηθητικές γραμμές και το μεσαίο Ντο

Πολλές φορές μια νότα είναι πολύ ψηλή ή πολύ χαμηλή για να χωρέσει μέσα στις πέντε γραμμές. Σε αυτές τις περιπτώσεις χρησιμοποιούμε βοηθητικές γραμμές: μικρά οριζόντια τμήματα που προεκτείνουν το πεντάγραμμο προς τα πάνω ή προς τα κάτω.

Ξεχωριστά αναφέρουμε μία πολύ σημαντική νότα: το μεσαίο Ντο (C4 στη διεθνή ονομασία). Βρίσκεται ακριβώς στο όριο των δύο πιο διαδεδομένων κλειδιών: μία βοηθητική γραμμή κάτω από το κλειδί του Σολ, μία βοηθητική γραμμή πάνω από το κλειδί του Φα. Είναι η ίδια ακριβώς νότα, γραμμένη με δύο διαφορετικούς τρόπους.

04Τα τέσσερα κλειδιά

Στη μουσική γραφή χρησιμοποιούνται σήμερα τέσσερα κλειδιά:

Κλειδί του Σολ (treble clef). Η καμπύλη του τυλίγεται γύρω από τη δεύτερη γραμμή και «κλειδώνει» εκεί τη νότα Σολ. Χρησιμοποιείται για όργανα με μεσαίες και υψηλές συχνότητες όπως το μπουζούκι, το βιολί, το πιάνο (δεξί χέρι) κλπ.

Κλειδί του Φα (bass clef). Δύο τελείες περικλείουν την τέταρτη γραμμή, «κλειδώνοντας» εκεί τη νότα Φα. Χρησιμοποιείται για όργανα με χαμηλές συχνότητες όπως το κοντραμπάσο, το πιάνο (αριστερό χέρι) κλπ.

Κλειδί του Ντο, άλτο (alto clef). Το κέντρο του σύμβολου δείχνει την τρίτη γραμμή του πενταγράμμου, «κλειδώνοντας» εκεί το μεσαίο Ντο. Είναι το κλειδί της βιόλας.

Κλειδί του Ντο, τενόρο (tenor clef). Ίδιο σύμβολο, αλλά μετακινημένο μία γραμμή ψηλότερα: το κέντρο του δείχνει την τέταρτη γραμμή, «κλειδώνοντας» εκεί το μεσαίο Ντο. Χρησιμοποιείται από το βιολοντσέλο όταν παίζει σε ψηλή έκταση, καθώς και από όργανα όπως το φαγκότο ή το τρομπόνι.

05Γιατί τέσσερα κλειδιά

Γιατί λοιπόν τέσσερα κλειδιά και όχι ένα; Η απάντηση είναι πρακτική. Κάθε όργανο παίζει σε μία συγκεκριμένη περιοχή νοτών: άλλα ψηλά, άλλα χαμηλά. Το κλειδί επιλέγεται ώστε οι νότες του οργάνου να χωράνε όσο το δυνατόν περισσότερο μέσα στις πέντε γραμμές, χωρίς πολλές βοηθητικές γραμμές.

Δες πώς γράφεται η ίδια φράση ενός μπάσου σε κάθε ένα από τα τέσσερα κλειδιά:

Γι' αυτό ένα μπάσο γράφεται πάντα στο κλειδί του Φα. Με την ίδια λογική κάθε όργανο διαλέγει το κλειδί του: εκεί όπου οι νότες του χωράνε φυσικά μέσα στο πεντάγραμμο.