Τόνοι, ημιτόνια και αλλοιώσεις

Στα προηγούμενα μαθήματα μιλήσαμε για το πεντάγραμμο, τα κλειδιά και τις νότες. Όμως δε χωράνε όλες οι νότες στις 7 ονομασίες που ξέρουμε (Ντο, Ρε, Μι, Φα, Σολ, Λα, Σι). Ανάμεσά τους υπάρχουν ακόμα πιο μικρές αποστάσεις, και υπάρχουν σύμβολα που μας βοηθούν να τις γράψουμε. Αυτό το μάθημα κλείνει τη βασική γνώση για το ύψος των νοτών, πριν περάσουμε στο πώς οργανώνεται ο χρόνος.

01Η μικρότερη απόσταση: το ημιτόνιο

Στη δυτική μουσική, η μικρότερη απόσταση ανάμεσα σε δύο νότες που χρησιμοποιούμε λέγεται ημιτόνιο. Δύο ημιτόνια μαζί κάνουν έναν τόνο.

Η ευκολότερη οπτική για να το κατανοήσεις είναι το πιάνο. Δύο γειτονικά πλήκτρα (είτε λευκά είτε λευκό με μαύρο) απέχουν πάντα ένα ημιτόνιο. Όταν παρακάμπτεις ένα ενδιάμεσο πλήκτρο, διανύεις έναν τόνο.

Μέσα σε μία οκτάβα (την απόσταση από ένα Ντο στο επόμενο Ντο, ή από κάθε νότα στην ίδια νότα μία οκτάβα ψηλότερα) χωράνε 12 ημιτόνια: 7 λευκά πλήκτρα στο πιάνο και 5 μαύρα. Αυτή είναι η βάση του δυτικού μουσικού συστήματος.

02Πού είναι τα φυσικά ημιτόνια

Στο πιάνο τα μαύρα πλήκτρα δεν υπάρχουν σε όλα τα κενά ανάμεσα στα λευκά. Συγκεκριμένα, δεν υπάρχει μαύρο πλήκτρο ανάμεσα στο Μι και το Φα, ούτε ανάμεσα στο Σι και το Ντο.

Αυτό σημαίνει ότι Μι → Φα και Σι → Ντο είναι ημιτόνια από μόνα τους, χωρίς να χρειάζονται κάποιο σύμβολο. Όλες οι άλλες γειτονικές νότες (Ντο→Ρε, Ρε→Μι, Φα→Σολ, Σολ→Λα, Λα→Σι) απέχουν έναν ολόκληρο τόνο.

Μι · Φαημιτόνιο

Σι · Ντοημιτόνιο

03Αλλοιώσεις: δίεση, ύφεση, αναίρεση

Για να ανεβάσεις ή να κατεβάσεις μια νότα κατά ένα ημιτόνιο, χρησιμοποιείς ένα σύμβολο που λέγεται αλλοίωση. Υπάρχουν τρία βασικά σύμβολα:

• Δίεση (♯): ανεβάζει τη νότα κατά ένα ημιτόνιο. Π.χ., Φα♯ είναι το μαύρο πλήκτρο ανάμεσα στο Φα και το Σολ.
• Ύφεση (♭): κατεβάζει τη νότα κατά ένα ημιτόνιο. Π.χ., Σι♭ είναι το μαύρο πλήκτρο ανάμεσα στο Λα και το Σι.
• Αναίρεση (♮): ακυρώνει μια προηγούμενη αλλοίωση και επαναφέρει τη νότα στη φυσική της θέση.

Τα τρία βασικά σύμβολα αλλοίωσης

Δίεση

+ ημιτόνιο

π.χ. Φα → Φα♯

Ύφεση

− ημιτόνιο

π.χ. Σι → Σι♭

Αναίρεση

ακυρώνει

π.χ. Φα♯ → Φα♮

Δυο σημαντικές παρατηρήσεις:

• Το ίδιο μαύρο πλήκτρο στο πιάνο μπορεί να ονομαστεί με δύο τρόπους. Για παράδειγμα Φα♯ = Σολ♭ (το ίδιο πλήκτρο, δύο ονόματα). Αυτές οι νότες λέγονται εναρμόνιες, ηχούν δηλαδή το ίδιο αλλά γράφονται διαφορετικά. Ποιο όνομα διαλέγουμε εξαρτάται από την κλίμακα και την αρμονική τους θέση, και θα το συζητήσουμε στο Κεφάλαιο Δ'.
• Σαν αλλοιώσεις μπορούμε επίσης να συναντήσουμε τη διπλή δίεση (𝄪) και τη διπλή ύφεση (𝄫), που ανεβάζουν ή κατεβάζουν τη νότα κατά έναν ολόκληρο τόνο. Εμφανίζονται σπάνια, σε πιο σύνθετη μουσική και σε συγκεκριμένες αρμονικές περιπτώσεις.

04Η αλλοίωση κρατάει για όλο το μέτρο

Όταν γράφουμε μια αλλοίωση μπροστά από μια νότα, αυτή δεν ισχύει μόνο για τη συγκεκριμένη νότα. Ισχύει για όλες τις επόμενες εμφανίσεις της ίδιας νότας μέσα στο ίδιο μέτρο. Η γραμμή του μέτρου την ακυρώνει, και ξεκινάμε καθαρά στο επόμενο μέτρο.

Δες πώς λειτουργεί σε ένα παράδειγμα 4/4:

05Στο μπουζούκι

Στο μπουζούκι (όπως και σε όλα τα έγχορδα με τάστα), τα ημιτόνια αντιστοιχούν απευθείας στα τάστα. Κάθε τάστο είναι ένα ημιτόνιο ψηλότερα από το προηγούμενο, και κάθε δύο τάστα κάνουν έναν τόνο.